WILLEMSTAD – Vrijdag wordt in Nederland de nieuwe biografie van Frank Martinus Arion gepresenteerd. Daarin reconstrueert biograaf Mineke de Vries het leven en werk van een van Curaçaos belangrijkste schrijvers, maar laat zij ook zien hoe herinnering, literatuur en persoonlijke geschiedschrijving bij Arion soms in elkaar overlopen. De biografie werpt nieuw licht op onder meer het ontstaan van Dubbelspel, zijn verhouding tot 30 mei 1969 en de manier waarop Arion later over zijn eigen rol in de Curaçaose geschiedenis vertelde.
Door | Orlando Meulens
De berichtgeving over de nieuwe biografie van Frank Martinus Arion, Uit baldadig hout ben ik gesneden, geeft aanleiding om opnieuw naar de betekenis van 30 mei 1969 te kijken. Biograaf Mineke de Vries vond in zijn archief een artikel dat Arion dertig jaar na de opstand schreef, maar niet liet publiceren. Daarin keek hij opvallend kritisch naar de politieke ontwikkeling die na 30 mei volgde.
Arion bleef de opstand zien als een noodzakelijke breuk met een racistische en neerbuigende samenleving. Zwarte Curaçaoënaars hadden hun waardigheid opgeëist. Maar hij zag ook hoe zwarte politici daarna een samenleving ontwikkelden waarin zij wat zij zelf opbouwden, weer afbraken. Dat is een hard oordeel. Juist omdat het afkomstig is van iemand die de emancipatoire betekenis van 30 mei nooit heeft ontkend.
Shon
Zijn analyse raakt aan een conclusie die ik eerder trok: wij hebben de shon afgeschaft, maar de shon-mentaliteit geërfd.
De politieke macht veranderde van kleur en kwam in andere handen. De omgang met macht veranderde veel minder. Macht bleef te vaak persoonlijk bezit. Loyaliteit woog zwaarder dan deskundigheid.
Wie afhankelijk was van werk, vergunningen of opdrachten, moest zich verbinden aan iemand met invloed. De oude shon verdween, maar de verhouding tussen beschermheer en afhankelijke burger bleef bestaan.
Waarom is dat zo gegaan?
Een deel van het antwoord vinden we bij Frantz Fanon, de schrijver van Zwarte huid, witte maskers. Fanon liet zien dat kolonialisme niet alleen land, arbeid en instituties beheerst. Het dringt ook door in het denken van de gekoloniseerde mens. De koloniale machthebber wordt de norm voor succes, beschaving en gezag. Wie later zijn positie overneemt, loopt daardoor het risico ook zijn gedrag over te nemen.
Daar kwam bij dat Curaçao na 30 mei onvoldoende beschikte over een breed gedragen alternatief bestuursmodel. Een opstand kan een oude deur openbreken, maar bouwt nog geen nieuw huis. De nieuwe bestuurders kwamen terecht in instituties die onder koloniale verhoudingen waren gevormd. De regels, hiërarchie en bestuurscultuur lagen grotendeels al vast.
Ook kennis speelde een rol. Curaçao was een klein eiland in een wereld zonder internet, sterk afhankelijk van Nederland en van enkele grote economische spelers. Alternatieve ideeën bestonden wel. Vakbonden, studenten, schrijvers en intellectuelen brachten socialistische, antikoloniale en Caribische denkbeelden naar het eiland. Maar die kennis werd onvoldoende vertaald in sterke instituties, goed bestuur en een onafhankelijke burgercultuur.
Toch mogen wij kennisgebrek niet als volledig excuus gebruiken. Sommige mensen ontdekten ook dat het oude systeem in hun eigen voordeel kon werken. De stoel van de shon bleek aantrekkelijker dan het afschaffen van die stoel. Dat is geen koloniaal noodlot, maar ook een keuze.
30 mei heeft Curaçao bevrijd van de vanzelfsprekendheid van witte politieke overheersing. Dat was historisch en noodzakelijk. Maar de volgende bevrijding is nooit voltooid: die van afhankelijkheid, persoonsverheerlijking, partijloyaliteit en macht als particulier bezit.
De ongepubliceerde woorden van Frank Martinus Arion dwingen ons daarom tot een ongemakkelijke vraag: heeft 30 mei ons alleen andere machthebbers gebracht, of ook een andere manier van omgaan met macht?
Na bijna zestig jaar kunnen wij die vraag niet langer uitsluitend met het verleden beantwoorden.
